Na 80 jaar herontdekt

Aan de Hinthamerstraat in ’s-Hertogenbosch leidde een bijzondere vondst tot de reconstructie van een winkelgevel. Drie gietijzeren kolommen, ruim tachtig jaar geleden ingemetseld en vergeten, werden opnieuw zichtbaar. Deze vondst vormde het begin van een proces om deze mooi gedecoreerde kolommen weer zichtbaar te maken.

Opdrachtgever: Penta Capital BV (eigenaar)

Status: Rijksmonument / Beschermd Stadsgezicht

Bouwhistorie / object: Middeleeuwse stadswoning (hoek) met negentiende-eeuwse stucplafonds en gedecoreerde gietijzeren kolommen.

Wanneer raakte je betrokken bij dit project?

Tijdens de voorbereiding van de renovatie kwam er in archiefmateriaal een aanwijzing naar voren: mogelijk bevonden zich drie gietijzeren kolommen in het metselwerk van de bestaande winkelpui. Die vondst werd bevestigd bij inspectie op locatie. De rijk gedecoreerde kolommen bleken inderdaad nog aanwezig én in verrassend goede staat. Ik werd gevraagd om een nieuw ontwerp te maken voor de winkelpui, waarbij deze historische elementen weer een prominente plek zouden krijgen in het straatbeeld.

Wat maakt zo’n vondst bijzonder?

Dit stukje stadsgeschiedenis dat verstopt zat achter baksteen was door iedereen allang vergeten. Je vraagt je direct af waarom deze prachtige kolommen decennia geleden aan het zicht zijn onttrokken en natuurlijk wil je ze opnieuw blootleggen en laten zien. Tegelijk roept het vragen op: in welke staat is het gietijzer en wat betekent dit voor de constructie van het hoekpand?

Hoe zijn jullie verder te werk gegaan?

We zijn gestart met het onderstempelen van de gevel, zodat we de kolommen voorzichtig konden vrijleggen. Vervolgens is in samenwerking met een constructeur en in goed overleg met de afdeling erfgoed van de gemeente ’s-Hertogenbosch een stapsgewijs onderzoekstraject opgezet. We hebben zowel de constructieve veiligheid van het gehele pand rekenkundig vastgesteld in samenwerking met de constructeur. En door middel van metallurgisch onderzoek (magnetisch en ultrasoon) is de materiaalkundige staat van de kolommen vastgesteld. Die zorgvuldigheid was essentieel om verantwoord verder te kunnen ontwerpen en bouwen.

giet·ij·zer

(het; o)

ruw ijzer zoals het gegoten is

Bron: Van Dale

hard, bros en niet smeedbaar ijzer, verkregen door ruwijzer in een koepeloven te smelten. Sinds begin vijftiende eeuw ontdekte men de praktische toepasbaarheid van het gietbare gesmolten ijzer. Aanvankelijk maakte men er kanonnen, kogels e.d. van en iets later ook haardplaten. Het gietijzer kreeg vooral in de negentiende eeuw ruimte toepassing voor talrijke onderdelen in de bouw, zoals ankerrozetten, goten, kaponderdelen en kolommen.

Bron: Haslinghuis – Janse

De uitvoering begon dus al terwijl de uitkomst nog onzeker was?

Klopt, en dat maakt het spannend. Door de onbekende staat van de kolommen konden we het project niet volledig vooraf plannen. Parallel aan het technisch onderzoek is gestart met het ontwerpen van een winkelpui die de kolommen niet alleen zichtbaar maakt, maar ze ook opnieuw een passende betekenis geeft in het rijksbeschermde stadsgezicht van ‘s-Hertogenbosch.

Hoe start je met ontwerpen met zo’n historische vondst?

Zodra de kolommen en een stalen puibalk waren blootgelegd, zijn ze gedocumenteerd en geanalyseerd. Op basis van de afleesbare informatie op archieffoto’s en oude bouwvergunningen besloten we de gevel in ere te herstellen naar de oudste bekende situatie. Daarbij hebben we originele kozijnprofileringen en bouwtechnieken gereconstrueerd en geïnterpreteerd.

Is het eindresultaat een exacte kopie van de oude gevel?

Nee, een letterlijke reconstructie zou niet werkbaar zijn voor de gebruiker. We hebben gekozen voor een ontwerp dat de oorspronkelijke uitstraling benadert, maar aangepast is aan moderne eisen. Denk aan hoogrendementsglas en een automatische schuifdeur. Deze schuifdeur is wel subtiel weggewerkt achter traditionele entreedeuren. Overdag staan die open voor een uitnodigend gebaar, ’s avonds sluiten ze het pand stijlvol af.

Je rol ging dus verder dan enkel restauratie?

Zeker. Het was een zoektocht naar balans: hoe breng je een verdwenen gevel terug op een manier die recht doet aan het verleden, maar ook werkt voor nu en in de toekomst? Door historisch onderzoek te combineren met eigentijdse oplossingen konden we die balans vinden.

Is er meer ontdekt naast de kolommen?

Ja, tijdens het werk kwamen we een stalen puibalk tegen, volledig intact en weggewerkt in beton. Op het oppervlak waren nog sporen van historische decoratie zichtbaar. We vermoedden al wel dat deze aanwezig waren op de puibalk, maar konden dit met archiefmateriaal niet goed vaststellen. Met deze sporen konden we dat wel. We hebben de decoratieve figuren kunnen reconstrueren, wat een extra laag gaf aan het ontwerp.

Dit project is een samenwerking tussen:

architectenbureau Huib Koman

Penta Capital BV
adviesburo CK2
afd. erfgoed gemeente ‘s-Hertogenbosch
Applus+ RTD
de Houtstraler